METAL - GRANICA - RYTUAŁ

Założenia projektu

Najlepszym wstępem, który przybliży zarówno podstawowe informacje na temat nauki jaką jest archeologia, jak i podejmowanej tutaj tematyki, będzie odpowiedź na zawsze podstawowe pytania: co, kiedy i gdzie.

CO?

Znaleziska archeologiczne są materialnymi reliktami społeczności żyjących w czasach prahistorycznych i historycznych. Dzielą się one na ruchome (czyli różne narzędzia, ozdoby i inne przedmioty wykonywane przez ludzi, ale również kości zwierząt czy pestki owoców, które zjadali) i nieruchome (do których zalicza się np. mury miejskie, ślady po słupach drewnianych domów czy groby). Odkrywane są one przez archeologów podczas profesjonalnych badań terenowych (wykopaliskowych, ale nie tylko, obecnie coraz chętniej wykorzystuje się np. badania powierzchniowe, geofizyczne, geomagnetyczne czy archeologię lotniczą). Wtedy ich wartość poznawcza jest największa, gdyż poza zabytkami pozyskiwane są też rozmaite dane na temat sposobu ich zalegania w ziemi. Pozwala to opisywać wydarzenia, w wyniku których przedmioty te znalazły się tam.

Różne etapy wytwarzania i wykorzystywania narzędzi (na przykładzie krzemiennego ostrza), podczas których mogą one stać się źródłami archeologicznymi (na podstawie C. Renfrew, P. Bahn 2002 Archeologia. Teorie, Metody, Praktyka, Warszawa)

Przykładem tego, dlaczego wiedza ta jest dla archeologów tak ważna, może być rzymska moneta, która znaleźć mogła się nad Wisłą zarówno w czasach, gdy na południu funkcjonowało Imperium Rzymskie – na przykład, gdy odkryjemy ją w grobie z tych czasów mamy pewność, że tak się stało. Mógł ją również przywieźć z Włoch jakiś podróżnik w XVIII lub XIX wieku. Dlatego kontekst każdego znaleziska jest taki ważny.

Przedmioty pochodzące z czasów prahistorycznych i historycznych odkrywane są również przypadkowo, między innymi podczas prac budowlanych lub rolniczych. Wtedy wartość tych źródeł jest relatywnie mniejsza. Zależy to od wielu czynników, czasami unikalność samego zabytku powoduje, że dzięki niemu w nowy sposób można spojrzeć na pewne zagadanie. Również gdy na miejscu pojawi się profesjonalny archeolog i będzie mógł dokładnie opisać okoliczności odkrycia, jego naukowa wartość wzrasta. Natomiast jeśli odkryte przedmioty trafią do muzeum bez żadnych informacji na temat okoliczności ich odkrycia, mogą stać się jedynie eksponatami.

Znaleziska archeologiczne dzieli się na trzy podstawowe kategorie: osady (relikty miejsc, gdzie ludzie mieszkali i pracowali), cmentarzyska (prahistoryczne i historyczne cmentarze) oraz depozyty, które interpretowana są w opisywanym projekcie.

Źródła pochodzące z osad są wynikiem długiego (czasami nawet kilkusetletniego) okresu zamieszkiwania tego miejsca.

Ślady miejsc, w których znajdowały się słupy – archeologiczne uchwytne relikty domu najstarszych rolników (początki neolitu) z Olszanicy w Małopolsce i rekonstrukcja takiej budowli (na podstawie J. Kruk, S. Milisauskas 1999 Rozkwit i upadek społeczeństw rolniczych neolitu, Kraków)

Miejsca pochówków (cmentarzyska) wykorzystywane mogły być przez wiele wieków, jednak pojedynczy grób powstawał w trakcie jednego aktu – ceremonii pogrzebowej. Niezawodnym wskaźnikiem grobów są szczątki ludzkie, kości (często również przepalone).

Przykład pradziejowego (neolitycznego) grobu szkieletowego z Bronocic w Małopolsce (na podstawie J. Kruk, S. Milisauskas 1999 Rozkwit i upadek społeczeństw rolniczych neolitu, Kraków)

Jeśli archeolog odkrywa lub częściej otrzymuje informacje o znalezisku, które składa się z kilku przedmiotów pochodzących z tego samego okresu, złożonych w jednym miejscu, a kontekst wskazuje, że odbyło się to w jednym momencie, dodatkowo nie są to relikty grobu, wtedy nazywa je depozytem.

Znalezisko z Deszczna w Wielkopolsce – przykład depozytu przedmiotów metalowych z późnej epoki brązu (na podstawie M. Kaczmarek 2006 Pradolina Noteci w dobie rozwoju kultury łużyckiej (w:) red. H. Machajewski, J. Rola Pradolina Noteci na tle pradziejowych i wczesnośredniowiecznych szlaków handlowych, Poznań)

Prezentowany projekt koncentruje się właśnie na depozytach z późnej epoki brązu i wczesnej epoki żelaza. Wtedy w ich skład wchodziły narzędzia, ozdoby i broń wykonane z metali (głównie stopu miedzi i cyny – brązu oraz później pierwszych przedmiotów wykonywanych z żelaza). Jest to kategoria bardzo enigmatyczna. Podczas gdy funkcje osad i cmentarzysk określić można dość precyzyjnie, to w przypadku tych znalezisk nie ma takiej jasności. Wiele jest zatem sprzecznych interpretacji mających wyjaśnić, dlaczego składano takie przedmioty. Jedni badacza twierdzą, że zostały one ukryte, gdyż miały dużą wartość, związane to było z zagrożeniami – wojnami, najazdami. W ten nurt wpisują się wyjaśnia opisujące je jako swoiste magazyny pozostawione przez wędrownych kupców lub składy surowca dla metalurgów. Wszystkie one miały być później wydobyte, jednak tak się nie stało. Odmiennie interpretuje je druga grupa archeologów sugerująca, że były to dary dla bóstw lub dobra, dzięki których złożeniu zyskiwało się prestiż – deponując manifestowano swoje bogactwo i hojność.

KIEDY?

W zrozumieniu, o jakim momencie dziejów człowieka traktuje prezentowany projekt, czytelnikowi, który nie jest archeologiem pomoże skrócony ich opis ze szczególnym uwzględnieniem wydarzeń, które miały miejsce w Europie Środkowej. Prahistoria zaczyna się wraz z pierwszymi człowiekowatymi – przodkami człowieka, którzy wytwarzali narzędzia (około 2 mln lat p.n.e.) a kończy wraz z wprowadzeniem pisma gdy swój początek ma historia. Granica ta przypada w różnych strefach kulturowych na inne czasy. Na przykład dla ziem współczesnej Polski wyznacza ją okres tworzenia się państwa pierwszych Piastów. Badania archeologiczne (wspierane przez przedstawicieli innych nauk) są podstawową metodą dla poznania dziejów i kultury człowieka w okresach przed tworzeniem przez niego źródeł pisanych, dla późniejszych czasów, wraz ze wzrostem liczby znanych dokumentów, kronik, traktatów filozoficznych i im podobnych, wyniki tych badań stanowią uzupełnienie spisanych przekazów.

Uproszczona periodyzacja epok archeologicznych na ziemiach polskich

Prahistoria dzieli się na kilka podstawowych epok, zręby tej systematyki zaproponował C.J. Thomsen w początkach XIX wieku, od tego czasu jest ona rozwijana i uszczegółowiana. Pierwsza ze wspomnianych epok – paleolit – to okres, gdy żyli pierwsi ludzie i ich przodkowie. W Europie Środkowej stawiali czoło bardzo trudnym warunkom. Był to czas zlodowaceń, przedzielanych okresami o łagodniejszym klimacie. Głównym źródłem utrzymania grup ludzkich było wtedy myślistwo, w zależności od okresu polowano głównie na mamuty, a później renifery. Informacje na temat tamtych społeczności są bardzo ograniczone, pochodzą głównie z badań narzędzi wykonywanych z krzemienia (i podobnych skał) oraz kości zwierząt.

Przykład paleolitycznych narzędzi (ostrzy) wykonanych z krzemienia z Ranis w Turyngii (na podstawie J. Chochorowski, P. Kaczanowski, J.K. Kozłowski 1999 Encyklopedia historyczna świata. Tom I. Prehistoria, Kraków)

Wspomnieć należy jednak, że z tych czasów znane są mniej lub bardziej realistyczne rysunki naskalne (najbardziej znanymi są występujące w jaskiniach z terenów współczesne Francji i Hiszpanii) i odkrywane głównie w Europie Środkowej figurki przedstawiające postacie kobiet, nazywane paleolitycznymi Wenus.

Paleolityczne rysunki naskalne z jaskini Lascaux we Francji (na podstawie P. Kaczanowski, J.K. Kozłowski 1999 Wielka historia Polski. Tom 1. Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.), Kraków)

Następnym okresem był mezolit - czas, gdy człowiek nadal zdobywa pożywienie dzięki polowaniom i zbieractwu, ale klimat bardziej przypomina współczesny. Związane było to z kresem zlodowacenia, a jak twierdzą niektórzy badacze, jedynie „krótką” przerwa w ich cyklu. Początek tego okresu to około 10000 lat p.n.e., natomiast około 5500 lat p.n.e. na współczesnych ziemiach polskich pojawili się pierwsi rolnicy. Wydarzenie to daje początek nowej epoce nazywanej neolitem. Społeczności o mezolitycznych i neolitycznych sposobach zdobywania pożywienia, różniące się również w wielu innych elementach kultury, żyły obok siebie przez kolejne wieki.

Naczynie ceramiczne wykonane przez pierwszych rolników z Krakowa-Nowej Huty w Małopolsce (na podstawie J. Chochorowski, P. Kaczanowski, J.K. Kozłowski 1999 Encyklopedia historyczna świata. Tom I. Prehistoria, Kraków)

Charakterystyczną cechą neolitu jest pojawienie się rolnictwa i hodowli jako głównych zajęć człowieka. W tym czasie ludzie zaczęli także wykonywać i wykorzystywać naczynia ceramiczne. Na stanowiskach archeologicznych datowanych na tę i późniejsze epoki naczynia gliniane oraz ich fragmenty są najliczniejszym a zarazem podstawowym źródłami. Okres ten, jak z resztą wszystkie inne epoki, podzielić można na krótsze sekwencje, których szczegółowe opisanie wymagałoby co najmniej kilku podobnych serwisów internetowych. Budowę jednej z najbardziej znanych konstrukcji pradziejowych – angielskiego Stonehenge – rozpoczęto właśnie w okresie neolitu i jest ona przykładem megalitu, czyli monumentalnej budowli kamiennej.

Relikty neolitycznego grobu megalitycznego ze Strzelec na Kujawach (na podstawie A. Cofta-Broniewska, A. Kośko 2002 Kujawy w pradziejach i starożytności, Inowrocław-Poznań)

Już w neolicie człowiek zaczął wykorzystywać pierwsze metale – miedź i złoto, które były relatywnie łatwe w obróbce. Jednak około 2400 lat p.n.e. rozpoczyna się epoka brązu biorąca nazwę od wykorzystywanego w tych czasach do wytwarzania ozdób, narzędzi i broni stopu miedzi i cyny.

Sztylet brązowy z wczesnych faz epoki brązu z Łęg Małych w Wielkopolsce (na podstawie red. J. Kaczmarek, A. Krzyżaniak 2002 Skarby Muzeum Archeologicznego. Katalog wystawy, Poznań)

Przełomowe dla tego okresu nie były zmiany w technologii, gdyż dyskusyjne jest, czy nowy surowiec pozwalał wykonywać lepsze narzędzia i bardziej śmiercionośną broń. Siekierka brązowa świadczyła raczej o statusie i radze jej posiadacza lub jego rodu, niż była narzędziem pomagającym szybciej ściąć drzewo. Ważne jest, że zapotrzebowanie na składniki brązu – miedź i cynę – występujące naturalnie tylko w nielicznych regionach Europy powodowało, że konieczne stały się kontakty między grupami ludzkimi zamieszkującymi różne części kontynentu. W tym czasie funkcjonowała również opisana przez Homera Troja. Eposy tegoż autora są źródłami, które pomagają zrozumieć świat ludzi z tamtego okresu.

Ostatni z okresów prahistorycznych to epoka żelaza, rozpoczyna się około 800 lat p.n.e., chociaż wtedy wytwory żelazne były rzadkie. Na większości ziem obecnej Polski, społeczności we wczesnych stadiach epoki żelaza żyły w sposób podobny jak wcześniej. Przełomowym w wykorzystaniu żelaza – metalu mniej efektownego niż brąz, za to bardziej praktycznego i powszechniej dostępnego – były innowacje wprowadzane przez Celtów. Były to ludy żyjące na ogromnych połaciach Europy. Na obecnych ziemiach polskich ślady ich obecności notowane są na Dolnym Śląsku, w okolicach Krakowa i prawdopodobnie na Kujawach, ale wpływy ich kultury widoczne są w źródłach archeologicznych w całym dorzeczu Odry i Wisły.

Przedmioty metalowe złożone w grobie celtyckiego wojownika odkryte w Iwanowicach w Małopolsce (na podstawie P. Kaczanowski J.K. Kozłowski 1999 Wielka historia Polski. Tom 1. Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.), Kraków)

Galowie – jak nazywali ich Rzymianie – albo Galatowie opisywani w źródłach greckich, byli ludami bardzo wojowniczymi, równocześnie charakteryzującymi się rozwiniętą kulturą. Wprowadzili oni wiele innowacji między innymi w kowalstwie i rolnictwie. Ich humorystyczny obraz przedstawiają Asteriks i Obeliks – bohaterowie serii komiksów i późniejszych filmów animowanych, i fabularnych. Celtowie zagrażali rodzącej się potędze Rzymu. Jednak to Rzymianie zwycięsko wyszli z tej konfrontacji, zajmując dużą część celtyckich i nie tylko ziem. Wprowadzali tam swoją kulturę, która kształtowała obraz całej Europy przez kolejne wieki.

Naczynie wykonane w warsztacie na terenie Imperium Romanum (łacińska nazwa - terra sigilata) odkryte na cmentarzysku z Weklic na Pomorzu, przykład zabytku potwierdzającego rzymskie wpływy kulturowe (na podstawie J. Chochorowski, P. Kaczanowski, J.K. Kozłowski 1999 Encyklopedia historyczna świata. Tom I. Prehistoria, Kraków)

Wpływy Imperium Romanum widoczne są również poza granicami cesarstwa, także na obecnym obszarze Polski, zarówno jako poświadczenia pokojowych – handlowych i dyplomatycznych – kontaktów, jak również konfliktów zbrojnych. Po okresie świetności państwa rzymskiego nastały czasy zawieruch, wielkich migracji, w których niewątpliwie brały udział grupy ludzkie zamieszkujące wtedy dorzecze Odry i Wisły. Europa znowu radykalnie zmieniła swój obraz, wyłaniały się wieki średnie, jednak to już są dzieje opisywane w kronikach i innych źródłach historycznych.

Zaprezentowany zarys dziejów pozwoli lepiej umiejscowić czasy, na których skupia się prezentowany projekt. Okres ten to późna epoka brązu i wczesna epoka żelaza, czyli przedział w przybliżeniu między XIII a VI wiekiem p.n.e.

Późna epoka brązu i wczesna epoka żelaza – okres badany w projekcie

Są to czasy, kiedy na terenach współczesnej Polski żyły społeczności, które miały kilka charakterystycznych, wspólnych cech. Były to osiadłe rolnicze grupy, które grzebały swych zmarłych na rozległych, długo użytkowanych cmentarzyskach popielnicowych (przepalone szczątki zmarłych składano do grobu w naczyniu glinianym – popielnicy; nekropole takie użytkowano nawet przez kilkaset lat a liczba grobów niejednokrotnie przekraczała tysiąc, mimo że kremacje znano już wcześniej, to w tym okresie stała się ona dominującym obrządkiem pogrzebowym), powszechnie wykorzystywały przedmioty wykonane z brązu, a z czasem również w mniejszej ilości z żelaza, natomiast naczynia ceramiczne miały wiele cech wspólnych (podobieństwa te widoczne są zarówno w kształcie, jak i sposób zdobienia).

Szczególnie ważny z przytoczonej listy jest podobny sposób traktowania zmarłych. Wskazuje to na podobne postrzeganie świata po śmierci i co za tym idzie, zbliżony światopogląd, i wyobrażenia na temat sił nadprzyrodzonych. Na podobne zbieżności wskazują podobieństwa w formowaniu i zdobieniu naczyń ceramicznych. Pamiętać należy, że dla społeczności, które nie używały pisma, różne wytwory, również te codzienne, stanowią ważny nośnik informacji, medium dla okazywania emocji i uczuć oraz wyraz wartości estetycznych. Wszystkie te podobieństwa wskazują również, że składając w ziemi i wodzie przedmioty metalowe, członkowie opisywanych grup kierowali się takimi samymi, głęboko zakorzenionymi w ich kulturze, przesłankami.

GDZIE?

Depozyty metali datowane na epokę brązu znane są prawie z całej Europy. Społeczności, które chowały swoich zmarłych na rozległych cmentarzyskach popielnicowych – krąg kultur pól popielnicowych – zajmowały obszary Europy Środkowej i regiony położone dalej na zachód. Zaliczane do tego kręgu grupy, które pokrótce opisałem powyżej (w terminologii archeologicznej nazywane kulturą łużycką i pomorską) zajmowały w przybliżeniu tereny dorzecza Odry i Wisły. Przeprowadzenie wnikliwych studiów na temat któregoś z wymienionych obszarów byłoby niemożliwe lub bardzo trudne i czasochłonne. Zatem wybrałem mniejszy teren – Pomorze i Północną Wielkopolskę. Zawiłości takiego określenia granic moich badań na pewno znużyłyby każdego czytelnika, zatem pozwolę sobie ich nie komentować wnikliwie. Wspomnę jedynie, że związane jest to ze stanem badań i zbliżonymi warunkami przyrodniczymi.

Obszar wytypowany do badań oraz depozyt przedmiotów metalowych znane z tego terenu

PODJĘTA TEMATYKA

Po tak długim wstępie, mogę bardziej szczegółowo określić, jakimi tematami zajmował się prezentowany projekt badawczy.

Interpretacje na temat powodów składania depozytów przedmiotów metalowych, jak już wspomniałem, są różne, proponowane hipotezy wręcz skrajne. Przypominając: z jednej strony mówi się o ukrywaniu przedmiotów metalowych chcąc zabezpieczyć ich wartość lub okresowo przechować, z drugiej widziane są w tych zachowaniach przejawy kultu lub zachowań społecznych. Większość badaczy formująca te hipotezy opiera się na analizie przedmiotów, które wchodzą w skład takich znalezisk (np. fakt, że część składanych tam wytworów metalowych jest zniszczona, sugeruje w propozycji niektórych badaczy, że uszkodzone podczas codziennych czynności przedmioty chciano przetopić, aby wykorzystać cenny surowiec, zatem złożono je tam czekając na sposobność ku temu, z drugiej strony sugeruje się, że zostały one zniszczone w sposób celowy, manifestacyjny podczas różnych rytuałów). Rzadziej archeolodzy próbując wyjaśnić to zjawisko odnoszą się do różnych charakterystycznych cech miejsc, gdzie takie znaleziska odkryto (przykładowo głaz znany z miejsca złożenia metali bywa interpretowany jako uosobienie mocy nadprzyrodzonych, ale również jako oznaczenie miejsca, gdzie czasowo ukryło się cenne przedmioty, dzięki czemu bez problemu można było je odnaleźć). Jednak w badaniach na tym zjawiskiem badacze dopiero od niedawna zaczęli uwzględniać informację na temat relacji miedzy punktami złożenia takich depozytów a miejscami, gdzie czyniący to ludzie mieszkali (czyli gdzie zakładali osady) czy grzebali swoich zmarłych (gdzie były cmentarzyska) oraz jaka była specyfika miejsc wybieranych do złożenia przedmiotów metalowych.

Wspomniane osady i cmentarzyska tworzyły tak zwane skupiska osadnicze, co opisać można jako pozostałości po jednej lub kilku wsiach/zagrodach (mogły one funkcjonować w tym samym czasie lub być tak naprawdę jedną wsią/zagrodą przenoszoną co jakiś czas z miejsca na miejsce) i cmentarzysko (lub cmentarzyska), gdzie lokalna społeczność składała szczątki skremowanych zmarłych. Dodatkowo w skład takiego skupiska mogły wchodzić różne inne miejsca związane z codziennym życiem – na przykład szałasy będące schronieniem podczas wypasu zwierząt w pewnej odległości od stałej osady (na podobnej zasadzie jak bacówki wykorzystywane przez górali), przeprawy przez rzeki, miejsca gdzie najchętniej łowiono ryby.

Model skupiska osadniczego społeczności z późnej epoki brązu i wczesnej epoki żelaza

Badania nad relacjami między elementami sieci osadniczej a depozytami przedmiotów metalowych i późniejsza interpretacja była głównym celem prezentowanego projektu. Upraszczając, chodziło o ustalenie, czy depozyty zakopywano w ziemi na granicy danego skupiska czy może w jego centralnej części, bliżej dużych lub małych osad czy może cmentarzysk. Informacje na ten temat w połączeniu z wiedzą odnośnie badanych społeczności i sposobów postrzegania przez człowieka otaczającego świata stanowić miały nowe źródło dla interpretacji zjawiska deponowania przedmiotów metalowych.